گفت‌وگو با دکتر عفت‌السادات مرقاتی خویی، متخصص رفتارشناسی جنسی

تکامل جنسی بخش مهمی از روند رشد و تکامل طبیعی نوجوانان است. اگرچه اکثر نوجوانان مرحلة بیولوژیکی این روند را بدون مشکل طی می‌کنند، ناآگاهی افراد جامعه و خانواده از چگونگی شکل‌گیری هویت و نقش جنسی نوجوانان گاه سلامت آنها را به خطر می‌اندازد. حدود یک‌سوم جمعیت جوانان جهان در سنین 10 تا 24 سالگی هستند که چهارپنجم آنان در کشورهای درحال‌توسعه، ازجمله ایران، زندگی می‌کنند. نیمی از جمعیت کشور ما در سنین 15 تا 25 سال هستند که از نظر جنسی بحرانی‌ترین دوره به‌شمار می‌رود. لذا پرداختن به مشکلات جنسی این گروه سنی ضروری به‌نظر می‌رسد. اهمیت دسترسی نوجوانان و خانواده‌های آنان به اطلاعات صحیح و کافی در مورد تکامل جنسی، رفتارهای جنسی و نیز خدمات بهداشتی مناسب در این زمینه به‌قدری مورد توجه است که مراکز معتبر جهانی فعال در حوزة بهداشت و سلامت نظیر سازمان جهانی بهداشت و یونیسف و سازمان‌های مشابه بخش وسیعی از برنامه‌های خود را به آن اختصاص داده‌اند. دکتر عفت‌السادات مرقاتی خویی، دانش‌آموختة رفتارشناسی جنسی (سکسولوژیست) از استرالیا، در ادامة بحث‌های قبلی دربارة رفتارهای جنسی انسان، پس از شرح شکل‌گیری هویت و ادراک جنسی در دوران کودکی، در این شماره و شمارة آتی، به سؤالات متداولی که دربارة تکامل جنسی نوجوانان در دوران بلوغ، رفتارهای جنسی نوجوانان و مشکلات جنسی این دوره وجود دارد پاسخ می‌دهد.

? خانم دکتر، در جلسة گذشته دربارة رشد هویت جنسی در کودکان و باورهای غلطی که در این زمینه در جامعه و برخی از خانواده‌ها وجود دارد صحبت کردید و اینکه درک جنسی ناکافی در دوران کودکی، زندگی جنسی را در بزرگسالی مخدوش خواهد کرد. به‌طورکلی، شکل‌گیری صحیح هویت و نقش جنسی در فرد در سنین کودکی و نوجوانی چه اهمیتی دارد؟ ? با در نظر داشتن تأثیر ویژگی‌های فردی و بافت اجتماعی در هویت و نقش جنسی، به‌نظر متخصصان، شکل‌گیری هویت و نقش جنسی معمولاً بین 12 تا 20 سالگی کامل می‌شود. به همین دلیل ناپایداری، تنش و اضطراب از ویژگی‌های این دورة سنی است. براساس نظر اریکسون، شکل‌گیری «خودانگاره» (self-concept) هدف مهم این دوره است. به‌نظر وی، اگر شخص خودش را بین 12 تا 20 سالگی از نظر جنسی نشناسد، به هدف تکاملی‌اش نرسیده است. در این سنین، تحولات زیست‌شناختی که بلوغ نامیده می‌شود، نوجوان را با نقش‌های متفاوتی روبه‌رو می‌کند. یکی از مهم‌ترین این نقش‌ها نقش جنسیتی (دختر یا پسر بودن) است که قبلاً دربارة آن به‌تفصیل بحث شده است. دختر بودن و به تبع آن، مجموعه‌ای از رفتارهای جنسی زنانة تعریف‌شده در عرف، دو مفهوم کاملاً عجین‌شده‌ با هم است. باید متذکر شوم که تغییرات فیزیکی دوران بلوغ همیشه باعث نهایی شدن شکل‌گیری نقش جنسیتی و هویت جنسی در نوجوان نمی‌شود. یعنی به صرف قاعده شدن یک دختر یا رشد موهای صورت یک پسر، نمی‌توان گفت که او نقش خود را به‌عنوان دختر یا پسر در جامعه پذیرفته است، یا آن دختر توانایی رفتارهای جنسی سالم زنانه و آن پسر قابلیت شروع فعالیت جنسی سالم مردانه را یافته است. ? این نظر همة نظریه‌پردازان است؟ ? بله. مثلاً فروید معتقد است که با بلوغ، رفتارهای جنسی بزرگسال در انسان‌ها شکل می‌گیرد. البته نظریة فروید جای بحث دارد و همه با این ایدة او موافق نیستند. فاصلة زمانی بین تغییرات بیولوژیکی‌ـ‌جسمانی ناشی از بلوغ و شکل‌گیری هویت جنسی، چالش‌هایی را در این زمینه ایجاد کرده است. برخی از این چالش‌ها عبارت‌اند از: ـ تعارض در پنداشت نوجوان از هویت جنسی خود؛ ـ نقشی که فرهنگ جامعه به محض بروز علائم بلوغ برای او تعریف می‌کند؛ ـ دشواری آموزش مسائل جنسی به نوجوانان. تأکید می‌کنم که با بلند شدن قد یک پسر نوجوان و رشد موهای صورتش یا با رشد پستان‌ها در دختر و بروز قاعدگی، نباید هویت جنسی نوجوان را تکامل‌یافته دانست. هرچند برخی از جوامع در این مورد طرفدار اعتقادات فرویدی هستند و بر تغییرات زیست‌شناختی دوران بلوغ متمرکز می‌شوند و بلوغ را مرحلة نهایی تکامل جنسی می‌شمارند؛ و از همین رو، والدین و مراقبان و معلمان، بلافاصله پس از بلوغ جسمی نوجوان، به قضاوت و در نتیجه کنترل غیراصولی رفتارهای جنسی فرد نوجوان می‌پردازند. ? در مبحث قبلی اشاره داشتید که افکار و ادراکات جنسی در خانواده و براساس فرهنگ حاکم بر جامعه شکل می‌گیرد. به این ترتیب، آیا روند تکامل هویت و نقش جنسی یک نوجوان ممکن است با همسالانش متفاوت باشد؟ ? بله. گروه‌بندی نوجوانان با تکیة صرف بر علائم بلوغ کاملاً نادرست است و مشکلاتی را ایجاد خواهد کرد. فرض کنید که می‌خواهیم محتوای آموزش جامع جنسی متناسب با تکامل نوجوانان را طراحی کنیم. همة نوجوانان یک کلاس ممکن است از نظر جسمی بالغ شده باشند اما درک یکسانی از مفاهیم جنسی نداشته باشند. پس بلوغ و ادراک جنسی هرکدام از دانش‌آموزان روند متفاوتی خواهد داشت. متأثر از محیطی که هر نوجوان در آن زندگی می‌کند، ممکن است این روند تکاملی برای یکی در 10 سالگی شروع شود و برای دیگری از 14 ‌سالگی؛ حتی اگر سطح تحصیلات آنها و سن مدرسه‌ای‌شان یکسان باشد. آنها در خانواده‌های متفاوت، با سطح آگاهی، باورها، ارزش‌ها و هنجارهای متفاوت زندگی می‌کنند که این عوامل بر روند تکاملی نوجوان تأثیر بسیار دارند. ? برخی از نوجوانان در این سنین رفتارهای گوناگون و بی‌ثباتی از خود نشان می‌دهند. آیا چنین رفتارهایی در مسیر تکامل هویت جنسی آنها طبیعی است؟ ? دلیل رفتارهای مختلف و متغیر نوجوانان رویارویی آنها با نقش‌های مختلف و خیال‌پردازی‌های ویژة این دوران است، مثل تغییر پی‌درپی نوع و مدل پوشش و آراستن مو در آنان. این بی‌ثباتی در روند تکامل هویت جنسی آنها هم مشاهده می‌شود که البته این موضوع به‌‌سادگی تغییر مدل لباس یا موی سر نوجوان نیست و عموماً سلامت او را به خطر می‌اندازد. ? برخی از خانواده‌ها، در دوران بلوغ فرزندشان، اختیار و آزادی روابط را صحیح می‌دانند و گروهی دیگر اعمال محدودیت را. شما کدام روش را توصیه می‌کنید؟ ? در این دوران، آزادی بیش از حد باعث سردرگمی بیشتر نوجوان در شکل دادن به هویت و شخصیت جنسی‌اش می‌شود و اعمال محدودیت زیاد هم مضر است زیرا مانع از آن می‌شود که وی نقش‌های مختلف خود را در سطح جامعه کشف کند، که لازمة تکامل هویت جنسی است. در نتیجه، وی در زندگی جنسی بزرگسالی‌اش دچار مشکل خواهد شد. بر طبق پیشنهاد اریکسون، آزادی معتدل همراه با توصیه‌های روشن و حساب‌شدة والدین، به نوجوان کمک خواهد کرد که نقش جنسیتی‌اش را به‌سلامت در موقعیت‌های مختلف به تجربه بگذارد و هویت واقعی‌اش را شکل دهد. در اغلب خانواده‌ها، والدین شیوة پنهان‌کاری را به‌کار می‌برند. دلایل مختلفی برای توجیه تئوری پنهان‌کاری بیان شده است که شاید شرح همة آنها از حوصلة خوانندگانتان خارج باشد. مثلاً در بریتانیا، تا قبل از دورة ویکتوریا، صحبت کردن در مورد سکس و مسائل جنسی گناه شمرده می‌شد. برخی از افراد این را که نباید دربارة موضوعات جنسی صحبت کرد یک باور مذهبی می‌دانند و معتقدند که انسان‌ها را به گناه آلوده می‌کند. درحالی‌که اگر بتوانیم موضوعات جنسی را به صورت تخصصی و علمی و اجتماعی تجزیه و تحلیل کنیم، نه‌تنها انسان‌ها را به سمت گناه نمی‌کشد، بلکه قداست رابطة جنسی را برای افراد روشن می‌کند، چیزی که باور دارم مطابق تعالیم دین مقدس اسلام است. اگر ارزش‌های جنسی هر فرد را به خودش بشناسانیم، قداست رابطة جنسی در قالب ارزش‌های فرهنگی، اجتماعی و مذهبی حاکم بر هر جامعه تعریف خواهد شد. ? آیا در قرآن به قداست رابطة جنسی اشاره شده است؟ ? من علاقه‌مندم که جلسه‌ای را به بررسی مسائل جنسی از دیدگاه اسلام اختصاص دهیم. به‌نظر من، قداست این مسئله در قرآن حتی از سایر کتاب‌های آسمانی واضح‌تر است. من در یک کنفرانس بین‌المللی در امریکا دربارة قداست رابطة جنسی از دیدگاه قرآن سخنرانی کردم و متخصصان حاضر در آن کنفرانس شگفت‌زده شدند. در پاکستان هم در یک کارگاه آموزشی دربارة کاهش رفتارهای پرخطر جنسی با راهکارهای قرآنی صحبت کردم. من مدعی هستم که قرآن به‌زیبایی بیان کرده است که به‌اصطلاح غرایز جنسی چگونه می‌توانند انسان را به تکامل برسانند. ? به بحث اصلی برگردیم. تکامل هویت و نقش جنسی در نوجوانان و جوانان دختر و پسر چه تفاوت‌هایی با یکدیگر دارد؟ ? پسران و دختران با ورود به دورة نوجوانی و جوانی دچار تحول شخصیتی می‌شوند. بر طبق یافته‌های علمی، افزایش ترشح هورمون‌های مردانه، بالاخص تستوسترون، در دوران بلوغ، انگیزش و افکار و تحریکات جنسی ایجاد می‌کند که به بروز رفتارهای جنسی غیرآمیزشی در نوجوانان مذکر منتهی می‌شود. تحقیقات علمی نشان داده‌اند که شروع فعالیت جنسی در پسران بیشتر وابسته به هورمون‌های جنسی است و ارتباط ضعیفی با عوامل اجتماعی دارد. درحالی‌که شروع فعالیت جنسی در دختران بیشتر به فاکتورهای اجتماعی وابسته است تا به هورمون‌های جنسی. سن شروع اولین فعالیت جنسی در نوجوانان به جنس فرد بستگی دارد. در جوامعی که نظام دومعیاری در آنها حکمفرماست، یعنی فعالیت جنسی برای جوان مذکر قابل قبول و برای جوان مؤنث ممنوع است، پسران زودتر از دختران فعالیت جنسی خود را آغاز می‌کنند. برای مثال، ارزشی مانند بکارت که در جوامع دومعیاری فقط برای دختر مطرح است، در دنیای غرب، برای پسر و دختر یکسان است و به کسی باکره اطلاق می‌شود که هرگز تجربة جنسی نداشته است. ? پس به نظر شما باید مفهوم بکارت در ایران هم تغییر کند؟ ? بله. در کشور ما، مفهوم بکارت به یک علامت تبدیل شده و آن علامت پردة بکارت است که مختص دختران است. حال آنکه اگر با هدف کاهش رفتارهای پرخطر، خودداری از برقراری رابطة جنسی را تا زمان ازدواج توصیه می‌کنیم، باید هر دو جنس را در نظر بگیریم. اینجاست که توصیه می‌کنم بکارت از علامت به ارزش تبدیل شود. بنابراین به‌نظر من، عمومیت دادن به مفهوم بکارت برای دختران و پسران جامعة ما ضروری است. ? حاکم بودن نظام دومعیاری بر فرهنگ جامعه چه آثاری بر رشد موجودیت جنسی نوجوانان خواهد داشت؟ ? در چنین جوامعی شاهدیم که دختران نوجوان، پس از بلوغ، عموماً خودشان را موجود جنسی نمی‌شناسند اما جامعه آنان را موجوداتی جنسی می‌داند. جامعه دختر نوجوان را موجودی جنسی می‌بیند که اگر بدون کنترل وارد جامعه شود، باعث برهم خوردن نظام سلامت جنسی آن خواهد شد. در نتیجه، معیارهایی اجتماعی وجود دارد که برای کنترل دختران نوجوان در جامعه اعمال می‌شوند، مثلاً اینکه وقتی دختر بالغ شد، کمتر باید در انظار عموم حضور فعال داشته باشد. اما پسر بعد از بلوغ می‌تواند وارد جامعه شود و مردانگی خود را به معرض نمایش بگذارد. این معیارها افکاری را در ذهن دختران نوجوان القا می‌کند که باعث می‌شود از موجودیت جنسی خودشان شرمگین باشند. این طرز تفکر احتمالاً دختر را وادار به انکار موجودیت جنسی‌اش می‌کند. این یکی از عوارض حکمفرمایی نظام دومعیاری بر جوامع است. از دیگر عواقب برقراری این نظام، شیوع بیشتر اجبار و آزار و تجاوزات جنسی است. دختر نوجوانی را در نظر بگیرید که از موجودیت جنسی‌اش احساس شرم دارد. وجود این احساسات و افکار کنترلی در ضمیر ناخودآگاه دختر نوجوان باعث می‌شود که اگر روزی مورد آزار و تجاوز جنسی قرار گرفت، از بیان آن شرمگین باشد. از سوی دیگر، در مراحل اولیة بلوغ، آگاهی نوجوانان ما دربارة آزار و اجبارهای جنسی اندک است. در نتیجه، آنها را مشکل تلقی نمی‌کنند. ? اشاره داشتید که رفتارهای جنسی نوجوانان پسر تأثیرپذیری اندکی از عوامل اجتماعی دارد، حال آنکه رفتارهای جنسی نوجوانان دختر بیشتر متأثر از عوامل اجتماعی است. این دوگانگی چه مشکلاتی را در روابط میان دختران و پسران نوجوان ایجاد می‌کند؟ ? در جوامع با نظام دومعیاری، پسران نوجوان به دختران نوجوانی دسترسی دارند که ناآگاه از مسائل جنسی و چه‌بسا شرمزده‌اند و از رشد بدنی‌شان خجالت می‌کشند، اما تحت تأثیر هورمون‌ها احساسات جنسی را تجربه می‌کنند. نتیجه، بروز مشکلاتی است که امروزه شاهدش هستیم. ? رفتارهای جنسی در دوران نوجوانی و جوانی چه تفاوتی با رفتارهای جنسی بزرگسالان دارد؟ ? در دوران نوجوانی، بازی‌های جنسی دورة کودکی جای خود را به رفتارهای جنسی با مفاهیم متفاوت و درک متفاوت از آن رفتارها می‌دهد. به اعتقاد من، مفاهیم و رفتارهای جنسی این دوران هم با مفاهیم دورة بزرگسالی متفاوت است. در مراحل اولیة تکامل جنسی، رفتارهای جنسی گوناگون بین نوجوانان اتفاق می‌افتد. برای مثال، از عوامل تحریک‌کننده مانند عکس و فیلم برای خودارضایی استفاده می‌کنند یا ستایش از بدن یک دختر نوجوان در مرحلة بلوغ ممکن است باعث شود او ناخواسته درگیر یک رابطة جنسی پرخطر شود. بنابراین، امروزه بر یادگیری رفتارهای صحیح جنسی در دوران نوجوانی تأکید زیادی می‌شود. اکثر متخصصان معاصر، به‌ویژه جامعه‌شناسانی نظیر گگنن و سایمون، معتقدند که نقش‌های اولیة جنسی و دستورالعمل‌ها برای اجرای آن نقش‌ها به‌تدریج در دوران نوجوانی شکل می‌گیرند. در این دوران، فرد جوان با نمایشنامة جنسی‌ای که جامعه برای این قشر طراحی می‌کند آشنا می‌شود. دستورالعمل‌های جنسی متفاوت رایج میان همسالان از طرف دیگر به شکل‌گیری خیال‌پردازی‌های جنسی کمک می‌کند و در نهایت به تعاملات جنسی می‌انجامد. مواجهه با سناریوهای مختلف جنسی در جامعه، نوجوان را در معرض تجربه و پذیرش خطرات جنسی قرار می‌دهد. ? آیا فرهنگ جنسی نوجوانان امروز با والدینشان متفاوت است؟ ? بله، شکاف بزرگی میان فرهنگ جنسی نسل حاضر و نسل‌های گذشته وجود دارد. شاید تفاوت تفسیر و تعبیر مفاهیمی مانند اخلاق، عفت و شرافت در بین نسل‌ها، در شروع یا عدم شروع زودرس فعالیت‌های جنسی مؤثر بوده‌ است. به‌هرحال، احترام به حقوق جنسی نوجوانان و جوانان فرصت نزدیک شدن به دنیای جنسی آنها را به والدین و متخصصان خواهد داد و باید از این فرصت‌ها برای همگون‌سازی ارزش‌ها و مفاهیم جنسی دو نسل سود جست. اگر به این شکاف بزرگ فرهنگی آگاه نباشیم، در مدیریت رفتارهای جنسی نوجوانانمان دچار اشتباهات جبران‌ناپذیری خواهیم شد. ? چرا برخی از والدین تمایل دارند که فرزندانشان دیر بالغ شوند و دیر به تکامل جنسی برسند؟ ? بسیاری از والدینی که به من مراجعه می‌کنند چنین خواسته‌ای دارند. وقتی علت اکراهشان را می‌پرسم می‌گویند که نمی‌خواهند فرزندشان زود وارد دنیای جنسی شود. آنها می‌خواهند تکامل جنسی نوجوانشان را به تعویق بیندازند. همان‌طور که می‌دانیم، یکی از عوامل دخیل در شروع زودرس فعالیت‌های جنسی، بلوغ جسمی است. شاید به همین دلیل است که خانواده‌ها فکر می‌کنند اگر جلو بلوغ جسمی فرزندشان را بگیرند، از فعالیت‌های جنسی او هم جلوگیری خواهند کرد. اما واقعیت آن است که بلوغ جسمی فقط بخش بسیار کوچکی از تکامل جنسی و افکار جنسی نوجوان را به خود اختصاص می‌دهد و موجودیت جنسی بخشی از هستی فرد است. ? آموزش‌های صحیح جنسی در دوران نوجوانی، بخصوص به دختران نوجوان، چه تأثیراتی در زندگی و سلامت جنسی آنان در آینده خواهد داشت؟ ? این بر عهدة والدین و متصدیان آموزش و پرورش جامعه است که به دختران نوجوان بیاموزند که چگونه با مسائل جنسی خودشان کنار بیایند. باید به این گروه آموزش داده شود تا بتوانند در آینده انتخاب‌های جنسی درستی داشته باشند و در دوران بزرگسالی از موجودیت جنسی خود لذت ببرند. در برخی از جوامع، اجتماعی شدن نوجوانان در رابطه با نقش جنسیتی‌شان بسیار پیچیده است و چارچوب روشن و قابل قبولی برای بیان و ابراز احساسات جنسی تعریف ‌نشده است. دختران نوجوان پیام‌های متضاد و متفاوتی از اطراف خود دریافت می‌کنند. آنها در معرض پیام‌های اعضای خانواده، همسالان و افراد جامعه قرار دارند. من به‌عنوان متخصص در این رشته معتقدم که مراقبت‌های بهداشت جنسی باید جزئی از نظام سلامت کشورمان باشد. مشاوره‌های جنسی برای نوجوانان، بخصوص به شکل جلسات پرسش و پاسخ با متخصصان این رشته، باید در برنامه‌های کشوری گنجانده شود. مطالعات نشان داده‌اند که نوجوانان ازجمله گروه‌های فراموش‌شدة جوامع‌اند و آگاهی و اطلاعات کافی دریافت نمی‌کنند. خانواده‌ها هم در مرحلة اول باید بپذیرند که نوجوانانشان دارای موجودیت جنسی‌ هستند و باید به حقوق جنسی آنها احترام گذاشته شود. خانواده‌های ما درحال‌حاضر قبول کرده‌اند که نوجوانانشان از فرهنگ جنسی متفاوتی تبعیت می‌کنند. پس باید بتوانند راهکارهای متناسب با فرهنگ حاکم را هم بپذیرند و به هدف پرورش جنسی صحیح فرزندانشان دست یابند.?